داستان شکلگیری بام سبز
من حامد معنویپور، مهندس عمران هستم. سال ۱۳۹۸ در قالب همکاری با مجموعهای به نام «گنج پنهان» وارد محله سیروس تهران شدم. هدف ما انجام مجموعهای از فعالیتهای عمرانی و اجتماعی در محله بود و قرار بود چند پروژه ساختمانی را در این محدوده اجرا کنیم.
در کنار این پروژهها، ایده مجموعه این بود که فعالیتها فقط به ساختوساز محدود نشود و بتوانیم در کنار پروژههای عمرانی، فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی را نیز با مشارکت اهالی محله تعریف کنیم.
اما پروژههای ساختمانی به دلایلی که وجود داشت، به سرانجام نرسیدند. با این حال، حضور در محله و ارتباط با اهالی باعث شد ارتباط من با سیروس ادامه پیدا کند و موضوعی که در ابتدا قرار بود بخشی از یک پروژه ساختمانی باشد، به یک دغدغه مستقل تبدیل شود: چطور میتوان در یک محله، با استفاده از ظرفیتهای موجود، یک فعالیت اقتصادی و اجتماعی پایدار ایجاد کرد؟
در همین دوره با مفاهیمی مانند «کشاورزی شهری» و «مزرعه شهری» آشنا شدم. ایده استفاده از فضاهای کوچک و موجود در شهر برای تولید، برایم جذاب بود. شروع کردم به بررسی اینکه آیا میتوان چنین مدلی را در محله سیروس اجرا کرد یا نه.
شناخت بیشتر محله، یک ویژگی مهم را برایم آشکار کرد. بسیاری از خانههای قدیمی سیروس حیاط داشتند و در کنار آن، بام خانهها نیز فضاهایی بودند که معمولاً استفاده چندانی از آنها نمیشد. این فضاها اگرچه بهتنهایی کوچک بودند، اما تعداد زیادشان در کنار یکدیگر میتوانست ظرفیت قابل توجهی ایجاد کند.
همین نگاه، ایده اولیه بام سبز را شکل داد؛ اینکه به جای ایجاد یک مزرعه بزرگ در نقطهای از شهر، بتوان از مجموعهای از فضاهای کوچک در دل محله برای تولید استفاده کرد.
ایده این بود که خود محله، به یک مزرعه شهری تبدیل شود.
شروع با ۴۰۰ گلدان
برای اینکه این ایده را از مرحله تصور خارج کنیم، تصمیم گرفتیم در مقیاسی کوچک آن را آزمایش کنیم. در شهریور ۱۳۹۸، فعالیت بام سبز با حدود ۴۰۰ گلدان آلوئهورا آغاز شد.
در ابتدا، تمرکز اصلی بر پرورش گیاه بود؛ اما با گذشت زمان و افزایش مشارکت اهالی، متوجه شدیم که ظرفیت این ایده فقط در تولید گیاه نیست. ورود مردم محله به فرایند تولید، ارتباط میان افراد را بیشتر کرد و نشان داد که میتوان از یک فعالیت اقتصادی ساده، بستری برای مشارکت اجتماعی نیز ایجاد کرد.
به تدریج، گلدانها از یک فضای محدود خارج شدند و در خانهها و فضاهای مختلف محله قرار گرفتند. تعداد افراد مشارکتکننده بیشتر شد و بام سبز از یک فعالیت کوچک روی یک بام، به شبکهای از افراد و فضاهای محلی تبدیل شد.
در این مسیر تلاش کردیم فعالیت اقتصادی را از زندگی روزمره محله جدا نکنیم. بخشی از فرایند تولید در خانههای مردم انجام میشد و تلاش کردیم تا حد امکان، جریان ایجادشده به کسبوکارها و ظرفیتهای خود محله نیز متصل شود.
از پرورش گیاه تا ایجاد ارزش
با توسعه فعالیت، سؤال دیگری برای ما مطرح شد: آیا میتوانیم ارزش بیشتری در همین فرایند ایجاد کنیم؟
آلوئهورا فقط یک گیاه قابل کشت نبود؛ امکان فرآوری و تبدیل آن به محصول نیز وجود داشت. به همین دلیل، فعالیت بام سبز به تدریج به سمت فرآوری آلوئهورا و تولید محصولات حرکت کرد و در ادامه، کارگاه تولید محصولات و برند «بوموسو» شکل گرفت.
به این ترتیب، مسیر فعالیت از تولید گیاه به سمت ایجاد یک زنجیره ارزش حرکت کرد؛ زنجیرهای که از یک گلدان و یک فضای کوچک در محله آغاز میشود و میتواند تا فرآوری، تولید محصول و عرضه در بازار ادامه پیدا کند.
بام سبز امروز
در طول این سالها، تعریف ما از بام سبز نیز تغییر کرده است. امروز بام سبز را صرفاً یک مزرعه شهری یا پروژهای برای پرورش آلوئهورا نمیدانیم.
بام سبز حاصل تجربهای است که از حضور در یک محله و شناخت ظرفیتهای آن شکل گرفت؛ تجربهای برای اینکه ببینیم چگونه میتوان فضاهای کوچک، تواناییهای افراد و ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی یک محله را به یکدیگر متصل کرد.
آنچه در سال ۱۳۹۸ با ۴۰۰ گلدان آغاز شد، به مرور به یک شبکه محلی از افراد، فضاها و فعالیتها تبدیل شد و مسیر آن همچنان ادامه دارد.
برای ما، بام سبز هنوز یک پروژه تمامشده نیست؛ بلکه یک تجربه در حال توسعه است برای پاسخ دادن به یک سؤال:
چطور میتوان از ظرفیتهای موجود در یک محله، فرصتهای جدیدی برای تولید، مشارکت و زندگی بهتر ساخت؟
